Hoa Manuka và cây Manuka

Cây Manuka là cây gì?

Manuka có tên khoa học Leptospermum scoparium, thuộc họ Sim (Myrtaceae), cùng họ với cây tràm, bạch đàn, ổi. "Mānuka" là tên gọi trong tiếng Māori, ngôn ngữ của người bản địa New Zealand. Trong tiếng Anh cây còn được gọi là "tea tree". Theo các ghi chép thường được kể lại, thủy thủ trong đoàn thám hiểm của thuyền trưởng James Cook từng hãm lá cây này thay trà.

Cần phân biệt: "tea tree" của Manuka khác với cây tràm trà Úc (Melaleuca alternifolia), nguyên liệu của tinh dầu tràm trà quen thuộc. Hai cây cùng họ nhưng khác chi, tinh dầu cũng khác nhau.

Manuka là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, thường cao vài mét, ở nơi thuận lợi có thể cao hơn. Lá nhỏ, cứng, nhọn đầu, có mùi thơm khi vò. Cây chịu được đất nghèo dinh dưỡng, gió mạnh và thường là loài mọc đầu tiên trên đất trống sau cháy rừng hoặc sau khi rừng bị phát quang.

Cây Manuka mọc ở đâu?

Manuka mọc tự nhiên ở New Zealand và đông nam nước Úc (gồm Victoria, New South Wales, Tasmania). Tại New Zealand, cây có mặt từ vùng ven biển đến vùng núi, ở cả hai đảo Bắc và Nam. Các vùng nổi tiếng về mật Manuka nằm ở những nơi xa xôi, ít cây trồng khác. Ở đó ong chủ yếu lấy mật từ Manuka, mật thu được có tỷ lệ đơn hoa cao.

Ở Úc, ngoài Leptospermum scoparium còn có hàng chục loài Leptospermum khác. Một số loài cũng cho mật giàu DHA, tiền chất của MGO. Đây là cơ sở để Úc sản xuất mật Manuka riêng (xem mật ong Manuka Úc).

Hoa Manuka trông như thế nào?

Hoa Manuka nhỏ, đường kính khoảng 1–2 cm, có năm cánh tròn màu trắng hoặc phớt hồng, nhụy giữa màu nâu đỏ hoặc xanh, nhiều nhị mảnh xung quanh. Khi nở rộ, cả bụi cây phủ kín một lớp hoa trắng như tuyết. Một số giống trồng làm cảnh có hoa hồng đậm hoặc đỏ, hoa kép. Những giống này được chọn lọc vì đẹp, không phải để lấy mật.

Hình ảnh hoa Manuka năm cánh xuất hiện trên rất nhiều bao bì mật ong và mỹ phẩm New Zealand, và trở thành một biểu tượng quen thuộc.

Hoa Manuka nở vào mùa nào?

Ở New Zealand, Manuka thường ra hoa vào cuối xuân đến đầu hè của Nam bán cầu, khoảng từ tháng 9–10 đến tháng 1–2 tùy vùng và độ cao. Điều quan trọng là ở mỗi khu vực, mùa hoa chỉ kéo dài khoảng 2 đến 6 tuần. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, thời tiết phải đủ ấm, không mưa nhiều, không gió quá mạnh thì ong mới bay đi lấy mật được.

Một mùa hoa gặp mưa dầm có thể làm sản lượng giảm mạnh. Đó là lý do giá mật Manuka dao động theo năm và các lô chỉ số cao luôn khan hiếm.

Từ hoa Manuka đến mật ong Manuka

1. Đặt tổ ong: người nuôi ong vận chuyển tổ đến các vùng có nhiều Manuka ngay trước mùa hoa. Nhiều nơi xa đường sá phải dùng trực thăng.
2. Ong lấy mật: mật hoa Manuka chứa DHA (dihydroxyacetone). Ong đưa mật về tổ, làm bay bớt nước và ủ chín.
3. Quay mật: sau mùa hoa, cầu ong được đưa về nhà máy để quay mật.
4. Ủ và kiểm nghiệm: trong quá trình bảo quản, DHA chuyển dần thành methylglyoxal (MGO). Mật được kiểm nghiệm để xác định có đúng là Manuka không (theo tiêu chuẩn của MPI với mật New Zealand) và đo chỉ số MGO.
5. Phân loại và đóng hũ: mật được phân theo chỉ số, đóng hũ, dán nhãn MGO hoặc UMF. Xem giải thích ở bài chỉ số MGO, UMF.

Tinh dầu Manuka

Ngoài mật, lá và cành Manuka còn được chưng cất lấy tinh dầu Manuka (manuka oil). Tinh dầu này dùng trong mỹ phẩm, dầu gội, sản phẩm chăm sóc da mụn. Thành phần của nó khác tinh dầu tràm trà. Tinh dầu Manuka không chứa methylglyoxal: MGO là chất hình thành trong mật, không có trong lá. Một số dòng mỹ phẩm như Ziaja Manuka Tree dùng chiết xuất lá Manuka chứ không dùng mật.

Có trồng cây Manuka ở Việt Nam được không?

Có người bán cây giống hoặc hạt giống "hoa Manuka" ở Việt Nam, thường là các giống trồng cảnh hoa hồng, hoa đỏ. Cây ưa khí hậu ôn đới mát, đất thoát nước tốt, nhiều nắng. Ở vùng cao như Đà Lạt, Sa Pa có thể trồng làm cảnh. Ở đồng bằng nóng ẩm, cây thường khó phát triển tốt.

Dù trồng được, việc sản xuất mật Manuka tại Việt Nam là không thực tế. Mật chỉ đạt chỉ số MGO khi ong lấy mật chủ yếu từ cả một vùng rộng toàn Manuka. Vài cây cảnh trong vườn không tạo ra được mật Manuka.

Vì sao mật Manuka đắt?

• Mùa hoa ngắn, phụ thuộc thời tiết.
• Vùng Manuka hoang dã thường xa xôi, chi phí đưa tổ ong vào và mang mật ra cao.
• Chi phí kiểm nghiệm theo tiêu chuẩn xuất khẩu và chứng nhận UMF.
• Mật chỉ số cao chỉ chiếm một phần nhỏ sản lượng.
• Nhu cầu toàn cầu tăng trong khi diện tích Manuka có hạn.

Hiểu nguồn gốc giúp bạn chọn mua hợp lý hơn. Xem các mức chỉ số và giá tại cửa hàng mật ong Manuka.

Manuka và kānuka: hai loài dễ nhầm

Ở New Zealand còn một loài cây rất giống Manuka là kānuka (Kunzea ericoides). Hai loài cùng họ Sim, đều có lá nhỏ, hoa trắng năm cánh, thường mọc lẫn với nhau. Người không chuyên rất khó phân biệt. Một mẹo hay được nhắc tới: lá Manuka cứng và nhọn, sờ vào thấy châm tay. Lá kānuka mềm hơn. Hoa kānuka cũng thường nhỏ hơn và mọc thành chùm dày.

Mật kānuka là một loại mật riêng, không có hàm lượng methylglyoxal cao như mật Manuka. Đây là một lý do tiêu chuẩn của MPI New Zealand phải dùng cả dấu hiệu hóa học lẫn DNA phấn hoa để xác định mật đúng là Manuka.

Cây Manuka trong đời sống người Māori

Từ trước khi người châu Âu đến, người Māori đã dùng cây Manuka trong đời sống hằng ngày. Gỗ cứng được dùng làm cán dụng cụ, vỏ và lá được dùng trong các bài thuốc truyền thống (rongoā). Những ghi chép này cho thấy cây Manuka gắn với New Zealand từ rất lâu. Đó cũng là lý do người New Zealand coi tên gọi "Manuka" là một phần di sản của họ.

Manuka và biến đổi khí hậu, môi trường

Manuka là loài tiên phong: mọc nhanh trên đất trống, giúp giữ đất, chống xói mòn và tạo bóng cho các loài cây rừng khác mọc sau. Ở New Zealand, nhiều dự án trồng Manuka trên đất dốc vừa để chống xói mòn vừa để lấy mật. Nhu cầu mật Manuka tăng cũng tạo động lực để chủ đất giữ lại các khu Manuka tự nhiên thay vì phát quang làm đồng cỏ.

Mặt khác, số lượng tổ ong đặt ở các vùng Manuka tăng mạnh trong những năm có giá mật cao. Điều này khiến ong phải cạnh tranh nguồn mật, và người nuôi ong lo ngại về sức khỏe đàn ong. Đây là một trong những lý do sản lượng mật Manuka không thể tăng mãi theo nhu cầu.